راه ماندگاری

مصاحبه با کارشناسان و متخصصان در خصوص آسیب کارتن خوابی

از سلسله مقالات کارتن خوابی
مصاحبه با سید حسن موسوی چلک(کارشناس اجرایی)

موضوع کارتن خوابی یا بی خانمانی پدیده جدید و خاص کشور ما نیست

موسوی چلک پدیده کارتن خوابی را موضوع جدیدی نمی داند بلکه او می گوید این پدیده خاص یک دهه اخیر نیست و قبل از انقلاب هم مسئولین با کارتن خوابی دست و پنجه نرم می کرده اند. هم چنین او تأکید می کند این پدیده خاص کشور ما نیست بلکه در سایر کشورها هم کارتن خوابی وجود دارد. «موضوع کارتن خوابی یا واژه بهتر آن بی خانمانی، پدیده مختص یک دهه اخیر نیست بلکه در سال های قبل از انقلاب هم وجود داشته است. حتی این پدیده فقط در کشور ما وجود ندارد بلکه بسیاری از کشورها با این پدیده درگیر هستند. اقداماتی که در نوانخانه ها در دنیای غرب انجام می شد همه به این مسئله باز می گردد».


دلایل اهمیت و حساسیت موضوع کارتن خوابی در شهر تهران نسبت به شهرهای دیگر


رئیس انجمن مددکاران اجتماعی ایران دلایل اهمیت پدیده بی خانمانی در شهر تهران را این گونه بیان می کند: «در تهران این پدیده به چند دلیل شاید بیشتر اهمیت دارد، این که از واژه شاید استفاده کردم به خاطر این است که اگر نسبت جمعیت را در نظر بگیریم فراوانی بی خانمان ها ممکن است در شهرهای دیگر بیشتر باشد. اما این پدیده در تهران به چند دلیل اهمیت پیدا کرده است؛ اول این که تهران پایتخت جمهوری اسلامی ایران است و همه مسئولین کشورهای دیگر از وزیر و سفیر و ... در تهران هستند، پایتخت نمونه ای از کشور ما محسوب می شود و به همین دلیل حضور افراد بی خانمان در شهر تهران حساسیت برانگیز شده است. دلیل دوم انعکاس اخبار مربوط به بی خانمان ها در رسانه ها بوده است. بالاخره رسانه ها در تهران تجمع دارند و به خوبی می توانند این مسئله را رصد کنند و گزارش دهند و موج ایجاد کنند که این قضیه می تواند مسئله بی خانمانی را سیاسی تر از قبل کند. دلیل سوم به امنیت جامعه و مردم بر می گردد. مردم جامعه به خصوص زنان در مقابل یک فرد کارتن خواب یا ولگرد که در خیابان و کوچه است احساس ناامنی می کنند و این موضوع توجه به این بخش را بیشتر کرده است».


دلیل افزایش تعداد افراد بی خانمان در شهر تهران


این مددکار اجتماعی کلان شهر تهران را محل مناسبی برای حضور افراد کارتن خواب و بی خانمان می داند و دلایلی را برای آن برمی شمارد: «تهران کلان شهر است. در کلان شهرها هویت افراد مشخص نیست. مشاغل کاذب زیاد است و جاذبه خوبی برای افراد بی خانمان است و آن ها به راحتی می توانند گلیم خود را از آب بیرون بکشند و مخارج خود را تأمین کنند چون کسی آن ها را نمی شناسد و احساس امنیت می کنند. در حقیقت در تهران نظارت و کنترل اجتماعی مثل شهرهای کوچک نیست. مسئله دیگر جمعیت بالای شهر تهران است که این ازدیاد جمعیت خود به خود بستری برای گسترش آسیب های اجتماعی است که بی خانمانی یکی از عوارض آن است. از طرفی هم ضعف وجود سازمان های اجتماعی فعال در این حوزه است. حالا این ضعف می تواند به دلیل فرار از مسئولیت، نداشتن منابع انسانی، نداشتن دغدغه و بی توجهی باشد که این مسائل همگی سبب شده است که افراد بی خانمان روز به روز در شهر تهران افزایش یابند».


سه رویکرد برای مواجهه با کارتن خوابی پیش روی ما است


مدیرکل سابق دفتر آسیب های اجتماعی وزارت رفاه سه رویکرد را برای مواجهه با مسئله بی خانمانی مطرح می کند:« سه رویکرد برای مواجهه با پدیده بی خانمانی وجود دارد. رویکرد اول بی تفاوتی است. رویکرد دوم برخورد قهری با افراد بی خانمان است و رویکرد سوم رویکرد مدخله ای-حمایتی فعال است». این مددکار اجتماعی رویکرد بی تفاوتی را منطقی نمی داند و بر ضرورت به کارگیری رویکرد مداخله ای فعال(حمایتی) تأکید می کند: «بی تفاوتی منطقی نیست. برخورد قهری هم اثربخش نیست. نهایتاً شما با افراد بی خانمان در خیابان برخورد می کنید و آن ها از محلی به محل دیگر منتقل می شوند، از میدان انقلاب جمع کنید می روند مصلی، از دروازه غار جمع کنید می روند فرحزاد، شهریار و جاهای دیگر. بهترین رویکرد همان رویکرد مداخله ای فعال است».


رویکرد شهرداری در مواجهه با بی خانمان ها


در حال حاضر آن چه که شهرداری انجام می دهد بی تفاوتی نیست، این واقعیتی است که ما باید بپذیریم. از سوی دیگر خیلی هم رویکرد قهری ندارد، اگه ده سال قبل بود الان این رویکرد را ندارد. این هم واقعیتی است که باید بپذیریم. در واقع شهرداری تمایل دارد رویکرد نوع سوم یعنی مداخله ای فعال داشته باشد».

لازمه اجرای رویکرد مداخله ای فعال(حمایتی)


«برای این که از این رویکرد استفاده کنیم باید بدانیم گروه هدف ما از چه طیف هایی تشکیل می شوند. ویژگی های آن ها چیست. وگرنه نمی توانیم برای آن ها برنامه ریزی کنیم. برای اجرای این رویکرد ما باید چند اقدام انجام بدهیم:
1-دسته بندی این گروه ها را داشته باشیم اعم از ملیت، جنسیت، سن، اعتیاد، اسناد هویت، معلولیت، وجود بیماری روانی، سابقه محکومیت، ایدز، بیماری جسمی و ... چون برای مداخلات ما برای هر کدام از این گروه ها فرق می کند. پس اولین کار این است که بدانیم با طیفی از افراد سر و کار داریم مثلاً بندرعباس که می رفتیم یک گروهی بودند که آن ها با خانواده هایشان بودند، چادر داشتند، گلیم داشتند. یک گروه داریم که خانواده کارتن خواب است باز یک گروه داریم که کرایه خانه نداشته اند و صاحب خانه بیرون شان کرده است. گروهی داریم که کارشان تکدی است، تابستان می آیند تهران و زمستان می روند بندرعباس و قشم و جاهای دیگر.
2-بعد از این دسته بندی باید برویم سراغ قوانین و ببینیم که قوانین در این حوزه چه می گویند.
3- در قوانین نقش و مسئولیت هر کدام از دستگاه ها مشخص شده است و باید طبق آن خدمات و اقدامات اجرا گردد».


مشکل قانونی برای ساماندهی افراد بی خانمان نداریم


این مددکار اجتماعی اعتقاد دارد که طبق آیین نامه ساماندهی متکدیان، هیچ مشکل قانونی برای مواجهه با افراد بی خانمان وجود ندارد و در این آیین نامه همه پیش بینی های لازم برای ارائه خدمات به افراد بی خانمان پیش بینی شده است «ما بیشتر از این که مشکل قانونی داشته باشیم، مشکل فرار از مسئولیت سازمان ها در قبال کار را داریم. در آیین نامه ساماندهی متکدیان [که افراد بی خانمان زیرمجموعه این آیین نامه هستند] دقیقاً مشخص شده که هر سازمان چه مسئولیتی دارد».


شهرداری تا کنون از همه بیشتر کار کرده است


« در تهران بیش از همه شهردرای فعال بوده است. یعنی اگر شهردرای مراکز و خدمات خود را تعطیل کند فاجعه به بار می آید».

شهرداری باید آیین نامه رو به سمت اجرا ببرد


موسوی چلک بر این باور است که «برای هر کدام از گروه های بی خانمان(سالمندان، زنان سرپرست خانوار، معتادین، کودکان خیابانی و بدسرپرست و ..) قانونگذار تعیین تکلیف کرده است و اگر یک سازمان به تنهایی بخواهد زیر بار این مسئولیت[یعنی اجرای آیین نامه] برود از همان ابتدا محکوم به شکست است».


شهرداری باید دستگاه های دیگر را پای کار بیاورد


«در حال حاضر در حوزه بی خانمانی شهرداری از همه فعال تر است ولی مورد انتقاد قرار می گیرد! در حالی که بقیه ارگان ها وظایف خود را آن طور که در قانون آمده است در این زمینه انجام نمی دهند. شهردرای به جای این که پاسخگو باشد باید پرسشگر باشد. این کار را می تواند با اطلاع رسانی، برگزاری نشست های خبری، تشکیل شورا از طریق گردهم آوردن دستگاه ها و استفاده از ظرفیت شورای اجتماعی کشور انجام دهد. شهرداری باید به سمت دستگاه هایی که واقعاً مسئول در این بخش هستند برود. از ظرفیت شورای برنامه ریزی توسعه استان استفاده کند. وظایف دستگاه ها را بنویسد. شهرداری مسئول معلولین نیست، مسئول کودک بی سرپرست نیست، مسئول بیمار روانی نیست. به همین دلیل در آیین نامه هوشمندانه وظایف دستگاه های مختلف پیش بینی شده است».


افزایش گرمخانه ها اثربخشی موقت دارند


«یک عده ای هستند که شب تا صبح جایی ندارند. چاره ای جز این نداریم. وجود این گرمخانه ها خود یک خدمت اجتماعی است ولی افزایش گرمخانه ها به عنوان یک اقدام موقت اثربخش است».

 
مصاحبه با لیلی ارشد(کارشناس اجرایی)


تخریب و پاک سازی محلات اثربخشی ندارد


این مددکار اجتماعی تخریب محل تجمع افراد پاک سازی آن ها را اثربخش نمی داند: «چند سال قبل شهرداری منازلی که خالی از سکنه شده بودند را به عنوان مناطق بی دفاع شهری تخریب کرد و پس از آن نیز باز شاهد حضور و تجمع افراد معتاد و فروشنده در زیر این خرابه ها هستیم. همه نوع مساله ای را می توان در این مناطق دید سکس، قاچاق، مصرف مواد و ... ».
-دلیل اینکه برخی افراد بی خانمان از امکانات موجود [مانند گرمخانه ها] استفاده نمی کنند:
لیلی ارشد از دلایل عدم استفاده برخی بی خانمان ها از خدماتی مانند گرمخانه می گوید:« خب به این افراد می گویند بروید داخل گرمخونه ها بخوابند ولی چندین بار مشاهده شده است که این افراد را از گرمخانه ها به کمپ برده اند. این نهایت بی اخلاقیه دیگه که به فرد بگویی من تو رو اسکان می دهم، به تو جای گرم می دهم بعد او را دستگیر کنی! این نابسامانی سبب می شود که خیلی از افراد بی خانمان به گرمخانه ها نروند. مسأله بعدی این که در گرمخانه ها احترام رعایت نمی شود. این افراد کاملا این را می فهمند که بهشون بی احترامی میشه، از آن ها سوء استفاده می شود و یا تحقیر می شوند. برای همین به گرمخانه ها مراجعه نمی کنند. اما برخی از افراد هم هستند که اصلا دوست ندارند گرمخانه بروند و باید شب تا صبح در محله باشند چون باید همیشه مصرف کنند. در نتیجه محدودیت ها و مشکلاتی که برای افراد هست باعث می شود که آن ها نتوانند از امکاناتی که هست استفاده کنند».


مشکل اصلی اسکان است


«به نظر من مشکل اصلی عدم وجود محل اسکان می باشد. در گذشته چند تا از خوابگاه ها(شلتر) را در محله حرم شاه عبدالعظیم را به دلیل این که معتقد بودند وجود این مراکز بی احترامی به مقام ایشان است تعطیل کردند و الان مشاهده می کنیم که در آن جا تن فروشی و دیگر آسیب های اجتماعی بسیار زیاد شده است».

بایستی خدمات شلترها بیشتر شود


خانم ارشد بر ضرورت افزایش کمی و کیفی مراکز شلتر تأکید می کند. او می گوید: «بله تعداد این مراکز باید بیشتر هم چنین از شرایط خوبی هم برخوردار باشند. یک حداقل امکاناتی را ارائه کنند».

سرریز فقر بی خانمانی و بی خانمانی دروازه اعتیاد است


این مددکار اجتماعی بی خانمانی را سرریز فقر می داند و معتقد است اگرچه ممکن است برخی از افراد بی خانمان در ابتدا اعتیاد نداشته باشند ولی در ادامه درگیر مسئله اعتیاد می شوند «من افراد زیادی را دیده ام که معتاد نبوده اند اما بعد از این که کارتن خواب شده اند به اعتیاد روی آورده اند؛ مثلاً خانمی که شوهرش به زندان افتاده است و در خیابان و پارک آواره شده است چون از پس هزینه های خانه و اجاره برنمی آمده است برای این که بتواند در بیرون و در سرما دوام بیاورد به مصرف مواد روی آورده است. یه دود بگیره که خوابش نبره و بچه ش رو ندزدن. یه دود بگیره که کیفش را ندزدند».

عدم حمایت شهرداری و کمیته امداد از زنان بی خانمان غیرمعتاد


این مددکار اجتماعی بر این باور است که کمیته امداد باید برای زنان بی خانمانی که هنوز معتاد نشده اند اقدامی انجام دهد هم چنین شهرداری نباید فقط به راه اندازی گرمخانه اکتفا کند و ضرورت دارد به فکر راه هایی از قبیل ایجاد اشتغال، حمایت های اجتماعی و ... برای توانمند کردن این افراد باشد« کمیته امداد که وظیفه حمایت از زنان سرپرست خانوار دارد باید به این افراد خدمات ارائه کند. این دسته از افراد بی خانمان که هنوز درگیر اعتیاد نشده اند نیاز به حمایت ویژه و خاص دارند. باید کاری را یاد بگیرند و درآمندی را کسب کنند. باید توانمند شوند. مثلاً شهرداری باید سوله هایی راه اندازی کند که این خانم ها بتوانند در آنجا کار کنند و بعداً از حمایت های بیمه ای برخوردار باشند».

مشکلات اسناد هویتی افراد بی خانمان


«هویت یکی از مشکلات افراد بی خانمان است».

باید زنان بی خانمان را توانمند کنیم


«با این کمک های گدا پروری که نمی شه راه به جایی برد. این که بیا 20 هزار تومان می دهم و ... که حمایت نیست. این زن باید توانمند بشود و خودش بتواند مخارج زندگی خود را تامین کند. اگر کارگاه توانمندسازی باشد که این افراد [زنان بی خانمان] بتوانند سبزی پاک کنند،کارتن پانچ کنند و بابت کاری که می کنند درآمد و بیمه داشته باشند و یک سری اتاق های امن برای پرورش بچه هایشان داشته باشند. خب بعد بچه هایشان بتوانند به مدرسه بروند. وقتی من به این زن ها احترام می گذارم و جلوی پای آن ها بلند می شوم آن درد و رنج آموخته شده به امید و اشتیاق تبدیل می شود و این ها یاد می گیرند که همین گونه رفتار کنند و حتی بعد یک مدتی در صورتی که کمتر احترام بگذاری گله مند می شوند که چرا مثل سابق احترام نمی گذارم. یاد گرفتند که مطالبات شون رو ابراز کنند همین زن هایی که وقتی روز اول بهشون می گفتم خدا بچه تون رو حفظ کنه می خندیدند که مگر خدا اصلا ما رو می بینه؟! شخصی ترین رابطه اش رو با خدا رو نمی دید. همین زن به جایی می رسد که اگر به او بی توجهی بکنی سریعاً واکنش نشان می دهد. خب این توانمندی است، این یعنی این که این ها یک جایگاهی پیدا کردند و برای خودشون احترام قائلند و اعتماد به نفس پیدا کردند. برای مثال وقتی که من مرکز گذری کاهش آسیب[خانه خورشید] خود را تعطیل کردم مراجعان آن همگی ناراحت بودند و دلیل ناراحتی شان را که جویا شدم می گفتند که شما یه کاری کردید که ما بفهمیم که می تونیم یه کارهایی انجام بدیم؛ این که به ما نشون دادی که ما یه کارهایی بلدیم و ما می تونیم و توانایی داریم و ما خودمون رو بیشتر شناختیم. و واقعیت این است که ما فقط به این افراد در اصل توانایی هایشان را نشان دادیم. این افراد را به حقوق شان آشنا کردیم».

 
مصاحبه با دکتر براتی(کارشناس آکادمیک)


امکانات شهرداری برای ساماندهی معتادان بی خانمان از وزارت بهداشت و بهزیستی بیشتر است


دکتر براتی امکانات شهرداری برای ساماندهی معتادان بی خانمان را مناسب می داند و این گونه اظهار می کند: «من فکر می کنم کارشناسی ستاد مبارزه با مواد مخدر معتقد است که در زمینه ساماندهی معتادان بی خانمان شهرداری امکاناتش بیشتر است و فرصت های خیلی بهتری نسبت به بهزیستی و وزارت بهداشت . اگر شهرداری ورود کند و دستگاه های دیگر هم کمک کنند بهتر می توان برای معتادان بی خانمان کار کرد و البته مشروط بر این که دستگاه های دیگر هم پای کار بیایند».

ضرورت غربالگری و تفکیک افراد بی خانمان در گرمخانه ها از نظر اعتیاد


مدیرکل سابق پیشگیری از اعتیاد سازمان بهزیستی کشور برنامه ریزی به منظور ساماندهی مناسب افراد بی خانمان در گرمخانه ها را ضروری می داند «یک مسئله ای که به نظر من شهرداری آن را باید اصلاح کند این است که در گرمخانه ها افراد معتاد و غیرمعتاد را کنار هم قرار می دهند. در گرمخانه خاوران سعی شده است که در داخل مرکز این تفکیک را لحاظ کنند ولی به هر حال همه این افراد زیر یک سقف هستند و به نظر من این افراد باید از یکدیگر جدا باشند. یعنی نباید طوری باشد که افراد معتاد و غیر معتاد در کنار یکدیگر باشند. حتی بهتر است افرادی را که مواد مصرفی آن ها با یکدیگر متفاوت است[محرک و مخدر] از یکدیگر جدا کرد. یا کسی که تزریقی است از فرد غیرتزریقی جدا شود. از نظر وجود بیماری هایی از قبیل سل، HIV و ...».

بخش عمده ای از کسانی که به گرمخانه ها مراجعه می کنند افراد معتاد هستند


«الان اگر شما بروید گرمخانه های شهرداری را ببینیید متوجه می شوید که بخش عمده ای از کسانی که به گرمخانه ها مراجعه می کنند معتادین بی خانمان هستند و از این نظر شهرداری بسیار کار مهمی انجام داده است».

دستگاه های دیگر هم باید به شهرداری کمک کنند



« من مثال میزنم همین گرمخانه خاوران وقتی که تأسیس شد در آن زمان مسئولین شهرداری خیلی تمایل داشتند که این گرمخانه تبدیل به مرکزی شود که در کنار آن درمانگاه پزشکی، خدمات متادون درمانی و اشتغال زایی برای افراد ایجاد شود. مرکز به گونه ای باشد که افراد در طول روز در سطح معابر نباشند. اما متأسفانه علیرغم برگزاری جلسات مختلف و رایزنی با مسئولین دانشگاه شهید بهشتی، آن ها راضی به راه اندازی مرکز متادون درمانی و مرکز درمانی نشدند و نهایتاً آن چیزی که مد نظر شهردرای بود اتفاق نیفتاد. در صورتی که به نظر من اگر دستگاه ها از جمله بهزیستی و وزارت بهداشت و ... پای کار می آمدند هم برای آن منطقه خوب می شد که این بیماران ساماندهی می شدند و هم برای شهر».

اخبار مرتبط با کارتن خوابی

شما هنوز وارد حساب کاربری خود نشده اید

کاربر گرامی؛ برای فعالیت در سایت، ابتدا باید وارد حساب کاربری خود شوید

ورود به حساب کاربری / عضویت
عنوان دیالوگ در اینجا قرار می گیرد

متن دیالوگ در اینجا قرار میگیرد. متن دیالوگ در اینجا قرار میگیرد.متن دیالوگ در اینجا قرار میگیرد.متن دیالوگ در اینجا قرار میگیرد.متن دیالوگ در اینجا قرار میگیرد.متن دیالوگ در اینجا قرار میگیرد.